Liechtenstein: Scheiding tussen kerk en staat

Het staat al een tijdje op de planning en wordt maar steeds uitgesteld; de scheiding tussen kerk en staat in Liechtenstein. De liberale Vaterländische Union die een absolute meerderheid heeft in de Liechtensteinse landdag met 13 van de 25 zetels heeft het punt eerder op de agenda gezet maar zit nu in een coalitie met de conservatieve Fortschritliche Bürgerpartei. Als het gaat om de scheiding tussen kerk en staat loopt Liechtenstein zowel voor als achter. Voor, omdat het sinds 2003 het enige land is waar de monarchie niet door God gelegitimeerd wordt maar door het volk, achter omdat het Rooms-Katholicisme nog altijd de staatsgodsdienst is.

Tegenwoordig staat ongeveer drie kwart van de Liechtensteiners ingeschreven bij de Rooms-Katholieke Kerk. Diens bijzondere rol staat beschreven in de grondwet. In artikel 37 staat dat de Rooms-Katholieke Kerk bescherming geniet van de staat maar ook dat er vrijheid van godsdienst is. Artikel 38 beschrijft het kerkelijk bezit en artikelen 15 en 16 tot slot het religieus onderwijs. De kerk is hierin verantwoordelijk voor de lessen over religie en moraal. Dat gaat dus binnenkort allemaal veranderen.

Hoe heeft dit zo’n groot punt kunnen worden? Liechtenstein is over het algemeen een conservatief land (zo werd het recht op abortus in een referendum vorig jaar overtuigend verworpen) en er is eigenlijk maar één linkse partij (Freie Liste) die op dit moment maar één zetel bezet. Waarom dan toch de scheiding tussen kerk en staat als heet hangijzer?

Het begon allemaal in 1997 toen Paus Johannus-Paulus II besloot de St. Florin kerk in Vaduz tot kathedraal te verheffen. Liechtenstein werd zo losgekoppeld van het bisdom Chur en vormde vanaf toen een eigen bisdom. Dat besluit kwam als een totale verrassing bij zowel het dekenaat als de Liechtensteinse regering die vooraf niet werd ingelicht. Liechtenstein vormde daarvoor meer dan anderhalf millennium een band met het bisdom Chur dat toen dus verdween. Daarmee gooide het Vaticaan uiteindelijk haar eigen ruiten in. 8.500 Liechtensteiners (meer dan een kwart van de bevolking van dat moment) tekenden een petitie die hun afkeur uitsprak tegen die ontwikkeling. Wat daarin meespeelde was ’t feit dat de kerk in Liechtenstein geld van de overheid kreeg om haar kosten te dekken, gezien zij ook maatschappelijke taken als een deel van het onderwijs verrichte, het de staatskerk was en bovendien een aantal kerken (waaronder de kathedraal) gemeentelijk bezit waren. Een bisdom is peperduur in uitvoering, en zou dus ook op de Liechtensteinse schatkist drukken (overigens kunnen Liechtensteiners kiezen of een deel van hun belastingen naar de kerk gaat). Het Vaticaan weigerde terug te komen op haar besluit en de inzegening van het bisdom werd dan ook geboycot door het parlement.

In de jaren die hierop volgden drongen de parlementsleden vooral aan op overleg. Leidend in deze strijd om de invloed van de kerk in te perken was echter Prins Hans-Adam II, de huidige vorst van Liechtenstein. Hij is zelf Rooms-Katholiek maar ook klassiek-liberaal, vandaar ook dat hij in 2003 het initiatief nam om zijn positie te democratiseren. In zijn jaarlijkse speech in 1998 en 1999 gebruikte hij dan ook om de scheiding tussen kerk en staat te promoten. Al in 1999 werd er een parlementaire commissie gecreëerd die de constitutionele wijzigingen moest uitzoeken. Verschillende pogingen zijn sindsdien ondernomen maar geen enkele is geslaagd.

Inmiddels zijn we in 2012. Volgens het regeerakkoord zou dit jaar nog de scheiding tussen kerk en staat moeten worden doorgevoerd, naast de constitutionele wijziging zullen ook de subsidies aan kerken verdwijnen. Maar het word lastig dat nog te halen. De FBP wil volgende week blijven praten met vertegenwoordigers van de Heilige Stoel, VU-premier Klaus Tschütscher accepteert dat. Kwade tongen beweren dat de FBP de boel probeert te vertragen om het over de verkiezingen (begin volgend jaar) heen te tillen. Er is nog geen officiële reactie bekend van de Prinsen.

Liechtenstein: een militaire geschiedenis

Eerder gepubliceerd op De Reaguurder.

Liechtenstein is, zoals al bleek uit vorige artikelen in deze reeks, een bijzonder land. Daar komt nog een bijzonderheid bij; het heeft als een van de weinige landen ter wereld geen leger. Niet gehad ook in de laatste anderhalve eeuw. Sterker nog; in de grondwet staat beschreven dat het land geen leger mag hebben, behalve in tijden van oorlog. Wat ze wel hebben is een bataljon militaire politie met automatische wapens en een beschermingsverdrag met Zwitserland.

Overigens had Liechtenstein voor 1868 wel een leger. In dat jaar hield de Duitse confederatie waar Liechtenstein deel van uitmaakte (en verplichte een leger te onderhouden) op te bestaan en daarmee dus ook het Liechtensteinse leger dat op dat moment bestond uit 80 mannen. De wapens werden opgeslagen in het Slot Vaduz, het koninklijk paleis.

Dat betekend overigens niet dat Liechtensteiners sinds dat moment niet meer vochten. In de eerste wereldoorlog was Liechtenstein neutraal maar desondanks vochten 27 Liechtensteinse soldaten mee, zij het onder de Oostenrijkse vlag. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog dreigde er even een Liechtensteinse Anschluss die werd afgewend doordat de toenmalige vorst Hitler wist te overtuigen dat een neutraal Liechtenstein in zijn belang was. Het verhaal gaat dat een bataljon Duitse SS’ers de Liechtensteinse grens over stak maar daar werden tegengehouden door een priester, twee politieagenten en een groep scoutingjongens met stokken.

Zoals gezegd heeft Zwitserland een verdrag dat het Liechtenstein zal beschermen bij dreiging maar ironisch genoeg is in de laatste decennia Zwitserland zelf de grootste dreiging voor Liechtenstein geweest. In 1985 schoot het Zwitserse leger bij een training per ongeluk raketten op Liechtenstein waardoor een bosbrand ontstond. Uiteindelijk betaalde Zwitserland enkele miljoenen Zwitserse Franken ter compensatie. Liechtenstein heeft vijf jaar geleden ook nog te maken gehad met een invasie. Zwitserse soldaten op training raakte de weg kwijt en liepen per ongeluk drie kilometer over Liechtensteinse grond voordat ze hun fout doorhadden. Uiteindelijk werd het licht opgevat en maakte Zwitserland officiële excuses.

Mocht het alsnog tot een oorlog komen en Zwitserland is er niet om Liechtenstein te beschermen dan zal het land flink moeite moeten doen een legertje bij elkaar te schrapen. Slechts twee mensen hebben een militaire training genoten; Prins Alois (de huidige erfprins) en Prins Jozef, de zoon van Prins Nicolaas (en ook kleinzoon van de groothertog van Luxemburg) die aan de prestigieuze Sandhurst Academie in Engeland hebben getraind. Er zijn verder ongeveer 90 politieagenten en 25.000 mensen tussen de 15 en 65. Die kunnen dan, buiten de wapens van de politie, alleen gebruik maken van de wapens uit 1868 die nog altijd in Slot Vaduz liggen…

Het recht op secessie in Liechtenstein

Eerder gepubliceerd op De Reaguurder.

Vandaag zal in deze reeks een van de meest bijzondere zaken in Liechtenstein worden besproken; het recht op secessie, oftewel het recht op uittreding; iedere Liechtensteinse gemeente mag zich onafhankelijk verklaren van Liechtenstein of zich aansluiten bij Oostenrijk of Zwitserland. Sinds de grote grondwetswijziging van 2003 kent Liechtenstein dit recht.

Als je er over nadenkt, klinkt het misschien een beetje vreemd; dat je binnen een van de kleinste landen ter wereld, de mogelijkheid hebt om nog kleiner te worden. Voor de initiatiefnemer van dit grondwetsartikel, Prins Hans-Adam II was dit een echter heel belangrijk punt. Prins Hans-Adam II, de huidige vorst, is namelijk Libertariër. Het Libertarische (in Nederland vertegenwoordigd in de Libertarische Partij) staat voor volledige vrijheid.

De Prins werkte in zijn jonge jaren enige tijd in Baskenland en vroeg zich af waarom het kleine Liechtenstein wél, en het veel grotere Baskenland geen eigen staat mocht zijn. Hij werd zodoende een voorvechter van zelfbeschikkingsrecht der volkeren, iets dat zich uitte in bijvoorbeeld de oprichting en sponsoring van het Liechtenstein-institute on Self-Determination aan Princeton, het geven van lezingen over heel de wereld (onlangs nog in Rotterdam) en het schrijven van een boek (“De Staat in het Derde Millennium”). Uiteindelijk dus ook in het Liechtensteinse grondwetsartikel 4.2.

Dat grondwetsartikel (artikel 4.2 van de Liechtensteinse grondwet, hier te vinden in het Engels) beschrijft: “Individuele gemeenten zullen het recht hebben zich af te scheiden van de unie. Het besluit op of een secessie dan al niet plaats zal vinden, zal gemaakt worden door een meerderheid van de Liechtensteinse stemgerechtigde burgers die in deze gemeente wonen. Secessie zal geregeld worden per wet of, als dat nodig is, door een internationaal verdrag. Als een internationaal verdrag benodigd is bij de secessie, zal daarover een tweede referendum volgen in de gemeente nadat de onderhandelingen over dit verdrag zijn afgerond.” Samengevat heeft iedere gemeente dus het recht zich af te scheiden van Liechtenstein als een meerderheid van de bevolking daarvoor stemt in een referendum. De vorst wilde eigenlijk dat iedere individuele burger dat recht zou hebben maar dat stuitte op praktische bezwaren.

En zo, dankzij de idealen van de Liechtensteinse vorst, kreeg iedere Liechtensteinse gemeente het recht zich af te scheiden van Liechtenstein. Dit is ook een van de controlemechanismen die in zijn gebouwd in de Liechtensteinse grondwet om een machtmisbruikende vorst te voorkomen. Sindsdien is Liechtenstein een van de weinige, zo niet het enige, land waarin het recht van elke gemeente om zich af te scheiden vastgelegd is in de grondwet.

Liechtenstein: Dé industriestaat van West-Europa

Eerder gepubliceerd op De Reaguurder.

Bij Liechtenstein denk je misschien niet meteen aan zware industrie, het land heeft toch een beetje een imago van kleine Alpenboertjes en rijke bankiers. Maar het tegendeel is waar. Natuurlijk; die Alpenboertjes en bankiers zijn er, maar ze vormen een kleinere groep dan je zou denken. De echte kracht van Liechtenstein zit in de industrie.

Allereerst de boeren. De agrarische sector beslaat op dit moment zo’n 1,3 % van de werkende bevolking. Dat is een stuk minder dan de omliggende landen Zwitserland (4,7 %) en Oostenrijk (6,1 %) of zelfs Nederland (4 %). Dan de bankiers. Alles bij elkaar werkt ongeveer 5 % van de beroepsbevolking in die sector, niet overdreven veel dus. Opvallend daarbij is dat Zwitserse bankiers 12 % meer verdienen terwijl het gemiddelde loon in Liechtenstein 12 % hoger is.

Maar dan de industrie. In Liechtenstein werkt 44,9 % van de bevolking in de industrie tegenover 24,8 % in Zwitserland en 30 % in Oostenrijk. In Liechtenstein werken er zelfs meer mensen in de industrie dan in Duitsland (33,5 %), alles bij elkaar is Liechtenstein het meest geïndustrialiseerde land van West-Europa. Begrijpelijkerwijs is de Liechtensteinse interne markt niet bepaald groot dus is het een export-economie. De Liechtensteinse netto-export (export min import) is 1060 miljoen dollar, hoger dan bijvoorbeeld Canada (400 miljoen dollar). Per inwoner is dat 30.000 dollar tegenover 2.500 dollar voor Nederland.

Maar waar werken al die mensen dan? Een van de bekendste Liechtensteinse bedrijven is de boormachinefabrikant Hilti (14.000 werknemers waarvan 1.500 in Liechtenstein). Verder wordt de meerderheid van de neptanden (voor kunstgebitten) in de wereld gemaakt door het Liechtensteinse Ivoclar Viavadent. Dan zijn er nog kristalmaker Swarovski (van origine Oostenrijks) en auto-onderdelenfabrikant Krupp Presta (Duits) die grote fabrieken hebben in Liechtenstein. Verder nog de talloze hoog-technische bedrijven als Unaxis Balzers (1400 banen) en voedselbedrijven als de Ospelt Group.

Liechtensteinse bedrijven zijn samen goed voor 35.500 Liechtensteinse banen (waarbij ongeveer één derde van de werknemers uit Oostenrijk en Zwitserland komen) en nog eens 34.000 banen in het buitenland. Niet slecht voor een land met 36.500 inwoners!

Waarom Liechtenstein vóór een machtige vorst stemt

Het is misschien wat vreemd; Liechtenstein wordt wel eens de laatste absolute monarchie van Europa genoemd of zelfs een dictatuur (best gek in een land met directe democratie) maar vandaag stemde de bevolking van Liechtenstein overtuigend tegen een machtsinkrimping van de vorst. 76,1 procent van de bevolking stemde tegen het afschaffen van het vetorecht van de vorst. Dat klinkt misschien vreemd maar dat is het niet; Liechtenstein is immers de meest democratische monarchie van Europa.

Laten we bij het begin beginnen: Al lange tijd heeft de Liechtensteinse vorst een politieke macht die niet te vergelijken is met andere Europese vorsten; zo is hij verantwoordelijk voor een deel van het buitenlandbeleid en mag hij het parlement ontbinden. Die macht is in 2003 per referendum uitgebreid, met name wat betreft het vetorecht; de vorst mag elke wet tegenhouden zoals bijvoorbeeld ook de president van de VS dat kan.

Lees dit artikel verder op De Jaap.

Liechtenstein: een liberaal gidsland

Hoog in de Alpen, tussen Zwitserland en Oostenrijk, ligt het piepkleine landje Liechtenstein. Zo klein als het is op de kaart, zo groot is het ontzag voor vrijheid daar. Voor 18liberalen over de hele wereld zou Liechtenstein een voorbeeld kunnen zijn.

Helaas is de kennis over Liechtenstein onder liberalen gering. Daarin spelen twee zaken mee: Liechtenstein is omdat het zo klein is relatief onbekend en Liechtenstein wordt regelmatig door linkse journalisten weggezet als een dictatoriaal en ouderwets vorstendommetje dat alleen rijk is door de brievenbusfirma’s en het geld van rijke mensen uit de rest van Europa.

Dat is zonde, zeker als je bedenkt dat Liechtenstein een van de meest liberale staten van Europa is, zowel op politiek als economisch gebied.

Lees de rest van dit artikel op Liberale Media.

Liechtenstein: Een feestdag met gratis bier

Eerder gepubliceerd op De Reaguurder.

Vorige week was het weer zo ver; Liechtensteindag, de nationale feestdag van Liechtenstein. Oorspronkelijk was dit een feest wat de avond voor de verjaardag van de vorst gevierd werd (waarbij het Katholieke feest van Maria-Tenhemelopneming meegenomen wordt) maar Hans-Adam II heeft besloten om het ter ere van zijn vader, de zeer populaire Prins Frans-Jozef (onder wie Liechtenstein van arm agrarisch staatje opklom tot het rijkste land ter wereld), op deze dag te houden.

Op veel punten lijkt de Liechtensteinse nationale feestdag op onze Koninginnedag. Er is een markt waarvoor enkele straten worden afgesloten voor verkeer en de vorstenfamilie loopt aan het einde van de dag in een parade zwaaiend van het kasteel naar de lagergelegen kasteeltuin toe waarbij het volk de vorst en zijn familie toejuicht vanaf de kant. Er is een toespraak door de vorst (Hans-Adam II) en de erfprins (Alois die als prins-regent de meeste taken heeft overgenomen van zijn vader) waarin ze een politiek punt aan kaak stellen of terugkijken na een moeilijke periode. Vermoedelijk zal die dit jaar gaan over het grote referendum wat onlangs plaatsvond waarin de veto-rechten van de vorst bevestigd werden. Dit is dan ook de dag van de grote aankondigingen. De basis van de grote grondwetsdiscussie (die uitmondde tot een versterking van de macht van volk en vorst ten koste van het parlement) werd op Liechtensteindag gelegd en Hans-Adam II kondigde zijn takenoverheveling (al bleef hij nog wel vorst) aan op Liechtensteindag 2004.

Daarna kan het echte feest beginnen. Iedereen wordt getrakteerd op Liechtensteins bier op kosten van de vorst in de kasteeltuin en iedereen heeft de kans de vorst en zijn familie aan te spreken. Het feest wordt om tien uur ’s avonds besloten met groot vuurwerk. Dit alles wordt overigens door de vorst betaald, inclusief het vervoer want de bussen rijden deze dag gratis (het busbedrijf is deels in eigendom van de vorstenfamilie).

Dus mocht je ooit plannen hebben om in Liechtenstein op vakantie te gaan, dan raad ik je aan om die vakantie rond 15 augustus te plannen. Buitenlanders zijn welkom op de receptie in de kasteeltuin.

Instant update: Beelden van de laatste Liechtensteindag

Liechtenstein: De rijkste adellijke familie van Europa

Eerder gepubliceerd op De Reaguurder.

De familie von und zu Liechtenstein, de naamgevers en prinsen van het Vorstendom Liechtenstein, is een van de rijkste adellijke families ter wereld. De basis van al dat fortuin ligt in Tsjechië en Oostenrijk waar de familie grote lappen grond bezat. Nog altijd bezit de familie wijngaarden, zowel in Liechtenstein als in Oostenrijk. In Tsjechië bezat de familie tot de Tweede Wereldoorlog meer dan 1600 vierkante kilometer grond. Daarna is het door de Tsjechen geannexeerd omdat Liechtenstein onterecht als Duits gezien werd. Daardoor moest de familie een deel van haar andere grote investering, de kunstcollectie, verkopen om het land niet te laten verhongeren. Onder die onder druk verkochte schilderijen zat een schilderij van Leonardo da Vinci.

Het grootste deel van de kunst is gelukkig nog wel in het bezit van de familie en hangt in het kasteel en diverse musea. Een van die musea is in handen van de prinselijke familie zelf; het Liechtenstein Museum in Wenen, gevestigd in het oude paleis van de familie. Dat museum is sinds vorig jaar gesloten wegens renovatiewerkzaamheden en tegenvallende bezoekersaantallen.

Maar daar zit niet het grote geld in. Dat zit namelijk in de vele bedrijven die eigendom zijn van de familie Liechtenstein. De LGT-bank is de meest in het oog springende met zijn bijna 2000 werknemers en een waarde van 2,6 miljard dollar. Maar ook diverse kleine technologiebedrijfjes als RiceTec en een uitgeverij zijn in hun bezit evenals de helft van de aandelen van het Liechtensteinse busbedrijf en de heliport. Ook hebben ze een belang in FC Vaduz, de grootste club van Liechtenstein (met een Nederlandse trainer, Eric Orie) maar hoe groot dat is, is onbekend. Bijna alle bezittingen vallen onder de Prince of Liechtenstein Foundation die altijd word bestuurt door een van de prinsen, op dit moment prins Philipp Erasmus.

De familie is daarmee een van de rijkste royals van Europa. De schattingen lopen uiteen van 5 miljard dollar tot 7,5 miljard dollar. Het persoonlijk bezit van Hans-Adam II word op zo’n 4 miljard euro geschat. Overigens is het niet de enige miljardairsfamilie van Liechtenstein. De familie Hilti, bekend van de gelijknamige boormachinefabriek, bezit 2,6 miljard.

Liechtenstein: de familie

Eerder gepubliceerd op De Reaguurder.

In eerdere stukken kwam al de grote rol van de vorst en zijn familie naar voren. Die rol is zelfs zo groot dat het land de naam van de familie draagt. Maar wie is die familie? Een kort overzicht van het verleden van deze roemruchte familie.

De familie Von und zu Liechtenstein is een van de oudste adellijke geslachten van Europa. In de middeleeuwen was het een Oostenrijkse familie die goed bevriend waren met de Habsburgers wat ze heel wat promoties in de adellijke hiërarchie opleverde. Om nog een treetje hoger te komen besloot de familie die schatrijk werd door grootgrondbezit de heerlijkheden Vaduz en Schellenberg te kopen om er een vorstendom van te maken (meer over de ontstaansgeschiedenis van Liechtenstein over een paar weken). Hans-Adam I (bijgenaamd “de rijke”) was uiteindelijk degene die deze aankoop bezegelde alsmede diverse kunstaankopen deed die de basis legde voor het huidige Liechtensteinse kunstbezit. Overigens bleef de familie in een paleis in Wenen wonen tot de anschluss waarna ze intrek namen in het kasteel van Vaduz.

De eerste vorst die het grootste deel van de tijd in Liechtenstein woonde is Frans Jozef II. Toen hij in 1938 met zijn taak begon had de Oostenrijkse Anschluss net plaatsgevonden en zat Frans Jozef dus met de lastige taak Liechtenstein uit de oorlog te houden. Dat lukte, al werd Liechtenstein door Tsjechië wel onterecht als Duits gezien waardoor men alle familie bezittingen daar verbeurde. Hij hielp Liechtenstein uit de armoede door zeer liberaal/libertarisch economisch beleid, daarbij geholpen door het openen van de markten door de West-Europese landen. Onder zijn leiding werd Liechtenstein van een arm agrarisch land, een rijke industriële natie.

Hij betrok zijn zoon, Hans-Adam II, de huidige vorst, al op jonge leeftijd bij zijn werk. Hans-Adam II discussieerde vaak met zijn vader die uiteindelijk wel het laatste woord had. Bijvoorbeeld toen Hans-Adam II geschiedenis wilde gaan studeren. Prins Frans Jozef II vond economie namelijk een wat beter plan, een advies wat Hans-Adam II uiteindelijk opgevolgd heeft. In 1984 droeg hij het grootste deel van zijn taken over aan zijn zoon die Prins-regent werd. Na de dood van de ontzettend populaire Frans Jozef, bij zijn dood met 51 jaar op dat moment de langst regerende vorst van Europa, werd Hans-Adam II in 1989 ook daadwerkelijk vorst. In een latere blog meer over Hans-Adam II.

In 2004 droeg Hans-Adam II bijna alle taken over aan Alois behalve de functie van staatshoofd. Na de dood van Hans-Adam II zal Prins Alois vermoedelijk als Aloys III zitting nemen op de Liechtensteinse troon. Prins Alois kreeg in 1995 een zoon genaamd Jozef Wenzel die daarmee de kroonprins word.
Voor de dames onder u; als je een hele sloot aan titels (erfprinses van Liechtenstein, hertogin van Troppau en Jägerndorf en gravin van Rietberg) wil, ben je bij prins Jozef Wenzel aan het goede adres. Hij schijnt nog vrijgezel te zijn. Prins Jozef Wenzel is overigens ook de Jacobijnse troonpretendent van het Verenigd Koninkrijk. De Jacobijnen erkennen de huidige koninklijke familie van het Verenigd Koninkrijk niet, die afstammen van onze eigen stadhouder Willem III. Zij vinden dat Koning James II (en zijn nazaten) nog steeds recht hebben op de troon. De grootvader van Prins Jozef Wenzel aan moeders kant, de Hertog van Beieren, Prins Max is namelijk de huidige Jacobijnse troonpretendent.

Voor de gezichten bij de namen verwijs ik je door naar dit youtubefilmpje van de Liechtensteinse overheid. Volgende week meer over de bezittingen van misschien wel de rijkste royals van Europa.

Liechtenstein en het vrouwenkiesrecht: De SGP in de Alpen

Eerder gepubliceerd op De Reaguurder.

Enige tijd geleden kwam het bericht dat de SGP van een Europese rechter toch vrouwen op hun kieslijst moet toelaten. Waarschijnlijk kijken die SGPers met veel weemoed naar het Liechtenstein van vroegere jaren; Liechtenstein kreeg namelijk pas in 1984 vrouwenkiesrecht.

Het mooiste is nog dat de Liechtensteinse vrouwen het deels aan zichzelf te danken hebben. In 1968 hadden ze de kans in een referendum het verschil te maken. Voor dat referendum dat over deze kwestie ging mochten namelijk bij uitzondering zowel mannen als vrouwen stemmen. De 2228 mannen stemden met 60,2% tegen het vrouwenkiesrecht. Maar de 2507 vrouwen waren in de meerderheid en indien die met ruime meerderheid vóór zouden stemmen, zouden zij vrouwenkiesrecht krijgen. Maar dat gebeurde niet, de vrouwen stemden met een marge van minder dan één procent vóór vrouwenkiesrecht waardoor het voorstel verworpen werd met 54,5% van de stemmen in totaal. Als 60% van de vrouwen vóór had gestemd, een evenhoog percentage als de mannen die tegen stemden, dan was er een kleine meerderheid voor geweest omdat er meer vrouwen dan mannen kwamen stemmen.

In 1971 gingen de mannen weer naar de stembus over deze kwestie. Dit maal stemden meer mannen vóór maar was er nog steeds een meerderheid van 51,1% tegen. Twee jaar later was in een vergelijkbaar referendum het aantal tegenstemmers juist weer gegroeid tot 55,9%. Daardoor moesten de vrouwen wachten tot 1984 toen 51,3% van de mannen voor vrouwenkiesrecht stemden waardoor vrouwen voor het eerst konden stemmen bij de parlementsverkiezingen van 1986. Namens de conservatieve FBP (Fortschrittliche Bürger Partei) werd één vrouw gekozen. De eerste vrouwelijke minister werd Cornelia Gassner van diezelfde partij in 1993.

Overigens deed Liechtenstein het nog niet zo slecht als je het met de rest van de regio vergelijkt. Het nabije Zwitserse kanton Appenzell bleek nog wat conservatiever en kreeg pas vrouwenkiesrecht in 1991. Niet eens via een referendum maar doordat een Zwitserse federale rechter de vrouwendiscriminatie verbood.